درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس نهم
درس 6: زيست بومها در خطرند
در دو قرن اخیر، میزان تغییرات زیست بومهای جهان از تغییراتی که در تمام مدت عمرشان بر سیارهٔ زمین داشتهاند، بیشتر بوده است. در این مدت کوتاه، دهها گونهٔ جانوری و گیاهی منقرض شده و بسیاری از گونهها نیز در معرض خطر انقراض قرار گرفتهاند. وقتی آخرین عضو یک گونه میمیرد، دیگر تولید مثلی صورت نمیگیرد. در نتیجه، آنگونه برای همیشه منقرض و ناپدید میشود. به تصاویر توجه کنید.
اکنون به نقشه توجه کنید. این نقشه پراکندگی تعداد گونههای در معرض خطر را در نواحی مختلف جهان نشان میدهد.
فعالیت (صفحهٔ 37 کتاب درسی)
با توجه به نقشه
1- الف) سه کشور نام ببرید که بیش از 300 گونهٔ در معرض خطر دارند. ایالت متحده آمریکا، آلاسکا، استرالیا، اندونزی
ب) دو کشور نام ببرید که کمتر از 50 گونهٔ در معرض خطر دارند. عربستان، مغولستان، افغانستان، قزاقستان، مصر، الجزایر و...
2- نواحی جنوب شرقی آسیا، استرالیا و امریکای جنوبی را از نظر تعداد گونههای در معرض خطر با کانادا و اروپای شمالی مقایسه کنید. علّت تفاوت چیست؟ تعداد گونههای در معرض تهدید در کانادا بین 50 تا 99 و در اروپای شمالی کمتر از 50 است در حالی که تعداد گونههای در معرض تهدید در جنوب شرقی آسیا و آفریقای مرکزی بین 100 تا 300 و در استرالیا از 300 تا 700 است.
3- چرا در صحرای آفریقا تعداد گونههای در معرض خطر بسیار کم است؟ به علت اینکه این منطقه از تنوع کمی برخوردار است.
زیستگاهها چرا و چگونه تخریب میشوند؟
در دو سه قرن اخیر، انسان در علوم و فناوری پیشرفتهای چشمگیری داشته است، اما در مقابل همهٔ این پیشرفتها، به شدت به محیط زیست خود لطمه وارد کرده است. تنوع زیستی زمانی در معرض خطر قرار میگیرد که زیستگاه طبیعی گیاهان و جانوران تخریب شود. با تخریب پوشش گیاهی در یک منطقه، غذا کم میشود و شرایط محیطی نامناسب گونههای جانوری را نیز از بین میبرد.
مهمترین عواملی که باعث تخریب زیستگاهها میشوند عبارتاند از:
- ایجاد و گسترش شهرها و روستاها، ساختن پل، جاده، ساختمانها و سدها بدون برنامه ریزی و توجه به جنبههای زیست محیطی
- فعّالیتهای صنعتی و تولید انبوه کالاها در کارخانهها
- مصرف گرایی و تولید انبوه زباله
- شکار و تجارت اعضای بدن حیوانات.
مطالعۀ موردی: اهمیت و ارزش جنگلهای بارانی اِستوایی
جنگلهای بارانی استوایی از پیچیدهترین زیست بومهای جهان است که غنیترین تنوع گیاهی و جانوری را دارد.
$\frac{3}{4}$ تنوع زیستی جهان مربوط به این جنگلهاست. جنگلهای استوایی را «ریههای زمین» نامیدهاند. برخی از دانشمندان معتقدند که این جنگلها حدود 50 درصد اکسیژن سیارهٔ زمین و 50 درصد رطوبت جو را تولید میکنند و به همین دلیل، بر آب و هوای کل سیارهٔ زمین اثر میگذارند. دیاکسید کربن گازی است که در اثر فعّالیتهای انسان و استفاده از سوختهای فسیلی وارد جو میشود. این جنگلهای انبوه قابلیت جذب دی اکسید کربن و تبدیل آن به اکسیژن را دارند.
جنگلهای بارانی استوایی خاستگاه اوّلیهٔ بسیاری از درختان میوهٔ جهان مانند موز، نارگیل و انبه بوده است. امروزه از این جنگلها انواع محصولات غذایی، دارویی و مواد اوّلیهٔ صنعتی به دست میآید. قهوه، کاکائو، انواع روغنها، لوازم آرایشی و عطرها، کائوچو، لاستیک و خمیر دندان از آن جملهاند. عصارهٔ گیاهان استوایی در ترکیب بسیاری از داروهای شیمیایی به کار میرود. اغلب داروهایی که امروزه از آنها برای معالجهٔ سرطان استفاده میشود، از درختان و گیاهان استوایی به دست میآیند.
تخریب جنگلهای بارانی اِستوایی
تخریب جنگلهای استوایی در برخی از کشورها مانند برزیل و اندونزی بسیار گسترش یافته و باعث نابودی بسیاری از گونههای گیاهی و جانوری شده است. در جنگلهای آمازون، مدتهای طولانی تعداد بسیار کمی از قبیلهها به صورت پراکنده زندگی میکردند. در پنجاه سال اخیر، کشاورزی و دامداری و تجارت الوار و استخراج معادن طلا و بوکسیت (آلومینیم) موجب تخریب یا جنگلزدایی در این منطقه شده است.
جنگلزدایی یعنی از بین بردن کامل جنگلها در یک ناحیه؛ برای این کار، جنگلها را میسوزانند، درختها را با ارههای برقی میبرند و زمینها را با هموارساز (بولدوزر) از درختان خالی میکنند. وقتی درختان سوزانده یا قطع میشوند، کربن دی اکسید بیشتری وارد جو میشود و اثرات گازهای گلخانهای بیشتر و زمین گرمتر میشود.
|
|
چه باید کرد؟
استفادۀ خردمندانه: شکی نیست که انسان برای ادامهٔ حیات مجبور به استفاده از منابع طبیعی است. اما نکتهٔ مهم استفادهٔ صحیح و خردمندانه از این منابع است. برای مثال، در موضوع جنگلهای استوایی:
1- باید بین استفادهٔ اقتصادی از جنگلها و فرصت بازسازی آنها تعادل به وجود بیاید. میزان قطع درختان باید قاعده و قانونی داشته باشد و وقتی درختان قطع میشوند، با برنامهریزی مناسب درختانی را جایگزین آنها کنند و فرصت رویش دوباره به درختان بدهند.
2- کشاورزی و دامپروری با روشهای علمی و جدید، را که کمترین آسیب را به محیط زیست میرسانند، به کشاورزان این منطقه آموزش بدهند.
3- با ایجاد پارکهای وحش از گونههای جانوری و گیاهی در معرض خطر مراقبت کنند تا نسل آنها منقرض نشود.
همکاری بینالمللی: ما در کشورهای مختلف اما روی یک سیاره زندگی میکنیم و همگی در آب و خاک و هوای این سیاره شریک هستیم. اما متأسفانه اغلب کشورها به دنبال منافع خود هستند و کمتر به تأثیر تصمیمگیریها و فعّالیتهایشان بر محیط زیست سایر مناطق توجه دارند. برای حفاظت از زیست بومها و تنوع زیستی، همهٔ جوامع باید باهم همکاری کنند و نهادها و سازمانهای بینالمللی نیز، باید جلوی زیاده خواهی کشورهای مستکبر و خودخواه را بگیرند؛ به عنوان مثال، جنگهای طولانی مدت آمریکا در برخی کشورها و استفاده بسیار زیاد از سلاحهای شیمیایی و مضر برای انسان و محیط زیست، آسیبهای جبران ناپذیری را به مردم و محیط زیست آن کشورها وارد کرده است.
دو دیدگاه متفاوت:
1- جنگلهای آمازون متعلق به همه ساکنان زمین است و تخریب آنها، مشکلات زیادی برای آب و هوا و ساکنان کره زمین به وجود میآورد. بهتر است کشورهای جهان، به دولتهای این منطقه فشار بیاورند تا جلوی قطع درختان گرفته شود.
2- آمازون، منابع و ثروت بسیاری را در خود جای داده است. شرکتهای مختلف با استخراج منابع آنجا، سود زیادی میبرند و دولت هم با صادرات چوب، به اقتصاد کشور کمک میکند. صنعت چوب شغلهای فراوانی ایجاد کرده و جلوگیری از قطع درختان سبب بیکاری میشود.
فعالیت (صفحه 39 کتاب درسی)
4- شما کدامیک از دو دیدگاه مطرح شده در بالا، دربارهٔ قطع درختان آمازون را ترجیح میدهید. دربارهٔ دلایل خود در کلاس گفتوگو کنید.
5- هر ساله تعداد زیادی درخت برای تولید کاغذ قطع میشود. با یکدیگر درباره راههای کاهش استفاده از کاغذ تولید شده از درختان که در چاپ کتابهای درسی یا مجلّات یا … استفاده میشود، گفتوگو کنید و نتایج آن را در کلاس بیان کنید.
به کار ببندیم (صفحهٔ 42 کتاب درسی)
1- فرض کنید قرار است به خودتان، اعضای خانواده و دوستان یا مردمی که در منطقهٔ شما زندگی میکنند، پنج پیشنهاد در مورد نحوهٔ انجام دادن فعّالیتهای روزانه بدهید؛ به طوری که این پنج پیشنهاد بتواند به حفاظت از زیست بوم منطقه زندگی و یا حتی زیست بومهای جهان کمک کند. پیشنهادهای شما چیست؟ آنها را روی یک برگ کاغذ بنویسید و در کلاس نصب کنید.
مثال: به جای دستمال کاغذی، بیشتر از دستمال پارچهای استفاده کنیم.
2- فرض کنید به شمال کشور سفر کرده و جنگلهای ناحیه خزری را دیدهاید. یک کارت پستال درست کنید و روی آن تصویر یک منظره یا یک گونه گیاهی و جانوری این ناحیه را بچسبانید. کارت را برای یک دوست بفرستید.
3- دربارهٔ شگفتیهای یکی از گونههای گیاهی یا یک جانور تحقیق کنید. آنها را روی یک برگه کاغذ بنویسید و در کلاس بخوانید. سپس بگویید این نکات جالب، چه درسهایی دربارهٔ خالق هستی به ما میآموزد. فعالیت (صفحهٔ 41 کتاب درسی)